Odkwaszanie podłoży papierowych jako jeden z etapów konserwacji malarstwa nowoczesnego – badania i zastosowanie w praktyce, na przykładzie konserwacji wybranych obrazów Mieczysława Szymańskiego z Muzeum ASP w Warszawie

Opublikowano 3 kwietnia 2019

doktorant: mgr Anna Nowicka

doktorat: obszar wiedzy: sztuka

dziedzina: sztuki plastyczne,

dyscyplina: konserwacja i restauracja dzieł sztuki

Przewód otwarty: 27.06.2012 r.

Przyjęcie rozprawy doktorskiej i dopuszczenie jej do publicznej obrony: 26.10.2017 r.

Termin obrony: 22.11.2017 r.

 

Promotor: dr hab. Marzenna Ciechańska, prof. ASP

Recenzenci:

prof. dr hab. Leonard Ogierman – Uniwersytet Śląskie

prof. dr hab. Iwona Szmelter z ASP Warszawa

Recenzja prof. dr hab. Iwony Szmelter

Recenzja dr hab. Leonard Ogierman, prof. U.Ś

 

  Celem pracy było wprowadzenie do praktyki konserwatorów malarstwa zabiegu odkwaszania podłoża, co jest szczególnie ważne w odniesieniu do prac powstałych w XIX i XX wieku na papierach niskiej jakości. Zakładano zbadanie oddziaływania preparatu odkwaszającego na warstwy malarskie obrazów wykonanych na papierze w technice olejnej.
   Problem tzw. kwaśnego papieru wywiera decydujący wpływ na stan zachowania obrazów na podłożu celulozowym. Niskie pH powoduje degradację łańcuchów celulozowych w wyniku kwaśnej hydrolizy, a tym samym sukcesywny rozkład papieru, co prowadzi do nieuchronnego końca dzieła sztuki.
   Obawa o bezpieczeństwo warstw malarskich powstrzymuje jednakże konserwatorów przed przeprowadzaniem neutralizacji substancji kwaśnych, nawet jeżeli w odniesieniu do samego podłoża jest to pożądane. Planowane badania miały na celu dostarczyć wiedzę na temat potencjalnych skutków zabiegu. Do badań wybrano bezwodną metodę Bookkeeper, w której substancją odkwaszającą jest drobnokrystaliczny tlenek magnezu (MgO), zawieszony w organicznej cieczy o nazwie perfluoroheptan (C7F16). Nośnik tlenku magnezu, perfluoroheptan, jest cieczą neutralną w stosunku do większości substancji organicznych i nie powoduje pęcznienia papieru.
Porównano zmiany zachodzące w warstwach malarskich modelowych próbek referencyjnych ze zmianami w próbkach nasyconych zawiesiną MgO. W tym celu wszystkie próbki zostały poddane testom starzeniowym, a różnice pomiędzy zachodzącymi w nich procesami zostały zarejestrowane dzięki porównawczym pomiarom zmian barwy oraz odpowiednim analizom wykonanym metodami instrumentalnymi przed starzeniem i po starzeniu (FTIR, GC-MS, spektroskopia ramanowska, SEM).
   Case studies projektu stanowiły wybrane obrazy autorstwa Mieczysława Szymańskiego, artysty i profesora Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie w latach 1956-1972. Odkwaszaniu w pierwszej kolejności poddane zostały próbki testowe, a następnie, po uzyskaniu zadowalających wyników badań obrazy autorstwa Mieczysława Szymańskiego. Obrazy zostały ponadto poddane kompleksowej konserwacji połączonej z analizą próbek materiałowych.
   Przeprowadzenie prac możliwe było dzięki dotacji uzyskanej z Narodowego Centrum Nauki (projekt nr 2011/01/N/HS2/02308).

 

SUMMARY
   The aim of the research was to introduce into the painting preservation practice the process of the deacidification of the support. It is especially important for works done in 19th and 20th centuries which were painted on the low-quality papers. It was also anticipated to test the influence of the deacidificating substance on the paint layers of the paintings done on paper where oil technique were applied.
The issue of so called acid paper has a significant influence on the state of preservation of paintings done on cellulosic supports. A low pH-value causes the degradation of cellulosic chains as an effect of acid hydrolysis. Thereby, there comes to a gradual decomposition of the paper which leads to an inevitable end of the work of art.
   The concern for the safety of painting layers, however, refrains conservationist from neutralization of acid substances, even if, in relation to the support itself, that would be desired. Planned research is supposed to provide the knowledge of potential effects of deacidification. The chosen method of deacidification was the Bookkeeper, a water-free method, the deacidificating substance of which is the microcrystalline magnesium oxide (MgO), suspended in an organic liquid: perfluoroheptan (C7F16). The carrier of magnesium oxide, perfluoroheptan, is a neutral liquid for the majority of organic substances and does not cause swelling of the paper.
   The author compared the changes occurring in the paint layers of the model samples on which the deacidificating substance was not applied with the changes in the samples saturated with the MgO suspension.
   In order to do that, all the samples were undergo accelerated ageing tests. The differences between the occurring processes were registered with the comparative measurement of colour changes, as well as with proper analyses conducted with the instrumental methods before and after ageing (FTIR, GC-MS, SEM).
   Case studies of the project contained chosen paintings by Mieczysław Szymański: an artist, a teacher with a long-term experience and a professor on the Academy of Fine Arts in Warsaw in years 1956-1972. At first, the deacidification was applied on the model samples and then, because the result of research was satisfactory, also on the original works of art: on Mieczysław Szymański’s paintings. The paintings were also examined and conserved.
   Providing an answer to the above questions became the goal of a part of the research project performed at the Faculty of Conservation and Restoration of Works of Art at the Academy of Fine Arts in Warsaw and financed by the National Science Centre (Project No. 2011/01/N/HS2/02308).