Problem montażu kolekcjonerskiego rysunków na przykładzie kolekcji rodziny Potockich z Wilanowa, przechowywanej w Bibliotece Narodowej

Opublikowano 3 kwietnia 2019

Katarzyna Garczewska-Semka  – ur.  30.07.1967 Gdańsk

Doktorat w obszarze wiedzy:  sztuka ;  dziedzina: sztuki ; dyscyplina: sztuki plastyczne i konserwacja dzieł sztuki

Data wszczęcia : 2.06.2016 r.

 Przyjęcie pracy doktorskiej i dopuszczenie jej do obrony – 27.09.2018 r.

Obrona rozprawy doktorskiej i nadanie stopnia doktora sztuki  – 25.10.2018 r.

Promotor : dr hab. Marzenna Ciechańska, prof. ASP.

Promotor pomocniczy: dr Elżbieta Pokorzyńska – UKW Bydgoszcz

 

Recenzenci:

Prof. dr hab. Elżbieta Jabłońska – UMK Toruń

prof. dr hab. Dariusz Markowski – UMK Toruń

Recenzja prof. dr hab. Elżbiety Jabłońskiej

Recenzja prof. dr hab. Dariusza Markowskiego

STRESZCZENIE   

  Rysunki rodziny Potockich są częścią wilanowskiej kolekcji graficznej, która z kolei wchodzi w
skład Biblioteki Wilanowskiej, obecnie przechowywanej w Bibliotece Narodowej. Kolekcja ta
wyróżnia się na tle innych polskich zbiorów nie tylko cenną zawartością, ale również
specyficznym sposobem montażu prac.
   Kolekcja została zapoczątkowana w drugiej połowie XVIII wieku przez Stanisława Kostkę
Potockiego. Jej trzon stanowią prace zgromadzone właśnie przez Stanisława Kostkę i często
przez niego inspirowane – jak rysunki architektoniczne wykonywane przez samego zbieracza
i architektów z nim związanych, np. Vincenzo Brennę, Chrystiana Piotra Aignera i Szymona
Bogumiła Zuga. Znajdują się w niej również prace artystów współczesnych Potockiemu, jak
m. in. Jacob Philipp Hackert, Carl Labruzzi, Jean Pierre Norblin i Zygmunt Vogel. Osobną
grupę stanowi tak zwany zbiór Rastrellego, odziedziczony po bracie Stanisława Kostki –
Ignacym. Część rysunków zgromadził syn Stanisława Kostki Aleksander.
   Rysunki i grafiki zostały pogrupowane w albumy o papierowych okładkach, ze zdobionymi
wyciśniętym ornamentem krawędziami i ręcznie wypisanymi tytułami. Część rysunków i
większość grafik została naklejona na ozdobne plansze. Plansze są dwuwarstwowe i składają
się z arkusza papieru czerpanego stanowiącego podkład oraz lica wykonanego z jednego
całego arkusza kolorowego czerpanego papieru lub pasów takiego papieru naklejonych
wokół rysunku. Krawędzie planszy są ozdobione tłoczonym ornamentem, w narożnikach
wytłoczone są ozdobne motywy. Wokół rysunku naklejono papierowe taśmy, granatowe i
złocone, te ostatnie z tłoczonym reliefowym ornamentem. Prace nad montażem i
wykonaniem albumów były prowadzone na zlecenie Aleksandra Potockiego w latach 1834 –
1845. Dzięki wykorzystaniu bardzo bogatej dokumentacji archiwalnej przechowywanej w
Archiwum Głównym Akt Dawnych, możliwe było określenie wykonawców prac, dostawców
materiałów, a także zrekonstruowanie pierwotnego systemu aranżacji kolekcji,
zawierającego element dziś nieistniejący – teki. Odtworzono również poszczególne
czynności, jak wykonywanie albumu, plansz i złoconych taśm. Zidentyfikowano dwa wzory
taśm złoconych wykonywanych w warsztacie wilanowskim. Odnotowano także
przeprowadzane na zbiorze prace renowacyjne, wykonywane przez introligatora Michała
Tuchowicza, a później artystę malarza Wincentego Kasprzyckiego.
   Po przejęciu zbiorów prywatnych przez instytucje państwowe, zarówno w Polsce, jak i
Europie, znaczenie montażu kolekcjonerskiego było długo niedocenione. Praca pokazuje
zmiany w podejściu konserwatorskim do tego zagadnienia.
   Jako podsumowanie opracowano model postępowania konserwatorskiego w odniesieniu do
albumów kolekcji wilanowskiej i wykonano go w praktyce przy konserwacji dwóch albumów.
Zastosowane rozwiązania koncentrowały się wokół problemu utrzymania równowagi między
zapewnieniem bezpieczeństwa obiektom zabytkowym i zachowaniem wyglądu
zewnętrznego kolekcji jako zabytkowej wartości historycznej.

ABSTRACT
   The drawing collection of Potocki family is a part of so called Wilanów collection,
consisted of prints and drawings, which in turn is a part of Wilanów Library, now stored in the
National Library of Poland. The collection is noteworthy because of its substantive content, as
well as its distinctive manner of mounting. Collection was founded in the second half of 18th
century by Stanisław Kostka Potocki. The core of drawings collection is connected with
Stanisław Kostka Potocki himself, and contains many architectural drawings – by S. K. Potocki
and architects as Vincenzo Brenna, Chrystian Piotr Aigner and Szymon Bogumil Zug. There are
also works by artists contemporary with Potocki, for example Jacob Philipp Hackert, Carl
Labruzzi, Jean Pierre Norblin and Zygmunt Vogel. The group called Rastrelli assemblage is
connected with brother of S.K. Potocki – Ignacy. Some other drawings were assembled by
Stanisław Potocki son Aleksander.
   Prints and drawings are grouped within albums of paper covers, with embossed edges, and
handwritten titles on paper labels. Part of the drawings and most of the prints collection is
pasted on a two-ply mount, consisting of a single-ply rag paper backing sheet and a front
sheet – whole or consisting of four strips of paper around the drawing. The front sheets are
made from coloured paper. Then drawings are bordered with decorative paper tapes,
usually in deep blue and gold – the latter with relief patterns. The edges of the mount are
embossed all around, with decorative motifs in corners. The mounting of the drawings and
binding of the albums was ordered by Aleksander Potocki. The progress of mounting can be
placed between 1834 and 1845. Due to examination of very rich archival documentation
stored in the Central Archives of Historical Records it was possible to identify the paper
suppliers, bookbinders, and reconstruct the previous system of preservation, which included
now lost portfolios, as well as the particular activities such as creating the albums, the
mounts and the paper tapes. Two types of gilded paper tapes produced in the Wilanów
workshop were identified. There were also some renovation works carried on by the
bookbinder Michał Tuchowicz and later by the artist Wincenty Kasprzycki.
   The collection mounts in Poland, as well as in Europe, were heavily underestimated when
private collections became part of public institutions holdings. The dissertation shows the
changes in conservation decision-making with reference to the problem of preservation the
collection mounts.
   Eventually the procedure of conservation treatment of Wilanów collection was established
and fulfilled in the case of two albums with drawings. The main consideration in the
conservation process was concentrated on the balance between the proper preservation of
drawings and maintaining historical manner of mounting.