Rozwiązanie konserwatorskie dla wielkoformatowego, nieplanarnego obrazu Mauritiusa Heinricha Lodera Pokłon Trzech Króli (XVIII w.) z katedry Saint-Aubain w Namur (Belgia), wsparte zdalnymi, optycznymi pomiarami i analizą deformacji podobrazia dostosowanego do kształtu architektury

Opublikowano 3 kwietnia 2019

doktorant: mgr Katarzyna Górecka

doktorat: obszar wiedzy: sztuka

dziedzina: sztuki plastyczne

dyscyplina: konserwacja i restauracja dzieł sztuki

Przewód otwarty: 11.06.2013 r.

Przyjęcie rozprawy doktorskiej i dopuszczenie jej do publicznej obrony: 23.02.2017 r.

Obrona rozprawy doktorskiej i nadanie stopnia doktora: 27.03.2017 r.

promotor: prof. dr hab. Joanna Szpor, Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie

 

recenzenci:prof. dr hab. Grażyna Korpal, Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie

prof. dr hab. Andrzej Mazur, Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie

prof. Grażyna Korpal – recenzja rozprawy doktorskiej Katarzyny Góreckiej

prof. Andrzej Mazur – recenzja rozprawy doktorskiej Katarzyny Góreckiej

   Celem pracy doktorskiej było sformułowanie rozwiązania konserwatorskiego dla wielkoformatowego nieplanarnego obrazu M. H. Lodera: Pokłon Trzech Króli z XVIII w. pochodzącego z katedry Saint-Aubain w Namur (Belgia). Obraz ma rzadko spotykaną wklęsłą formę, dopasowaną do krzywizny ściany absydy prezbiterium. Ten nietypowy kształt obiektu został uznany za jego nadrzędną cechę, która wymusiła całkowicie indywidualne podejście do jego konserwacji. Rozpoznanie pierwotnej formy malowidła przyjęto za kluczowe. Dlatego też podjęte prace wsparto zdalnymi, optycznymi pomiarami kształtu obiektu oraz analizą deformacji jego podobrazia. Badania te zrealizowanego we współpracy z naukowcami z PAN w Warszawie jako grant naukowy finansowany ze środków NCN.
   W ramach pracy doktorskiej usystematyzowano terminologię, dotyczącą wielkoformatowego malarstwa. Wśród obiektów wydzielono nową grupę obrazów o kształcie nieplanarnym, dostosowanym do wygiętych elementów architektury (tj. łuków, absyd, sklepień i filarów). Wprowadzono do obiegu naukowego nowy termin: obraz krzywoliniowy. Przeprowadzono kwerendę bibliograficzną i terenową nieplanarnych malowideł. Odszukano 60 tego rodzaju obiektów na terenie Włoch, Polski i Belgii. Wskazano genezę zjawiska. Wykazano, że koncepcja wielkoformatowych płócien, dopasowanych kształtem do architektury prawdopodobnie narodziła się w północnych Włoszech i była próbą adaptacji technik sztalugowych na potrzeby dekoracji wnętrz sakralnych (w tym wygiętych elementów architektury). W ten sposób krzywoliniowe obrazy stały się alternatywą dla malarstwa ściennego.
   Przeprowadzono pogłębioną analizę przypadku obrazu Pokłon Trzech Króli M. H. Lodera. Odczytano ikonografię przedstawienia, identyfikując na malowidle autoportret artysty i wizerunek fundatora. W czasie prac konserwatorskich odkryto na obrazie sygnaturę malarza. Opracowano biografię Mauritiusa Heinricha Lodera. Zinwentaryzowano na terenie Belgii i Holandii pozostałe dzieła tego zapomnianego twórcy. Badania przeprowadzono samodzielnie w terenie oraz w oparciu o źródła archiwalne, przede wszystkim zbiór listów Lodera, przechowywany w archiwach miejskich les Archives de l’État de Namur. Kolejnym etapem podjętych prac było rozpoznanie techniki i technologii wykonania obiektu oraz sformułowanie oceny jego stanu zachowania wraz z rozpoznaniem złożonych przyczyn jego zniszczeń. Przeprowadzone badania przyczyniły się do poszerzenia wiedzy na temat stosowanych w XVIII w. spoiw malarskich, przygotowania wielkoformatowych podłoży obrazów i systemów ich naprężania.
   Główna część dysertacji została poświęcona metodologii prac konserwatorskich i restauratorskich. Zgodnie z metodą heurystyczną poszczególne etapy planowanych prac zostały opisane jako osobne problemy badawcze. W takim ujęciu przedstawiono zrealizowaną w latach 2013 – 2015 kompleksową konserwację obrazu. Do jej zasadniczych założeń należało utrzymanie krzywoliniowego kształtu obiektu na każdym etapie prac. Zgodnie z tym priorytetem wszystkie działania konserwatorskie przy malowidle przeprowadzono na specjalnie wyprofilowanych stołach: wklęsłym i wypukłym. Krzywiznę blatów zaprojektowano na podstawie komputerowych modeli, bazujących na danych uzyskanych z laserowych pomiarów kształtu obrazu. Ze względu na znaczne osłabienie podłoża odrzucono możliwość rolowania malowidła (tj. nawijania na wałek). Zaprojektowano innowacyjny sposób obracania obiektu za pomocą stalowej belki, podwieszonej na linach, do której mocowano jeden z brzegów płótna. Uznano, że oryginalne podłoże płócienne wymaga dodatkowego wzmocnienia w kierunku pionowym (osłabionego wątku). Podczas dublowania obrazu wprowadzono wertykalnie nici aramidowe (Kevlarowe), którymi przeszyto wkładkę z włókniny, wklejoną pomiędzy oryginalne podłoże lniane a dodane poliestrowe. Zdecydowano o zachowaniu oryginalnego krosna, jako przykładu historycznej konstrukcji. Zaproponowano innowacyjną modyfikację systemu naprężania obrazu poza oryginalnym krosnem. Obraz zamocowano do nowej konstrukcji na, wprowadzonych w rękawy płótna dublażowego, stalowych prętach, eliminując tym samym punktowe mocowanie płótna za pomocą gwoździ. Wzmocniono konstrukcję ramy obiektu i wykonano nowy system zawiesia.
   W wyniku przeprowadzonych prac udało się rozwiązać kluczowy dla obiektu problem deformacji podłoża. Opracowano przy tym nowy, kompleksowy system badania deformacji wielkoformatowych obrazów na podłożu płóciennym, który prócz tradycyjnego obmiaru liniowego, uwzględnia trójwymiarową analizę globalnego kształtu obiektu oraz metryczną ocenę lokalnych odkształceń jego powierzchni. Poddano analizie dostępne zdalne optyczne metody pomiarowe, umożliwiające bezkontaktowy pomiar kształtu obrazów wielkoformatowych (metody prążkowe, triangulacyjne, fotogrametryczne i skanowania laserowego). Zaprojektowano i wdrożono innowacyjną aparaturę do precyzyjnej analizy wybranych obszarów wielkoformatowych malowideł i powierzchni obrazów o mniejszym formacie. Poddano testom i innowacjom skonstruowany w ramach grantu prototypowy model skanera laserowego 3D, wyposażony w głowicę laserową firmy Keyence o powtarzalności pomiaru rzędu 7µm. Wykonano eksperymentalną próbę monitoringu odkształceń powierzchni wielkoformatowego obrazu po konserwacji. Do tego celu po raz pierwszy zastosowano metodę korelacji obrazów fotograficznych. Przeprowadzone badania pozwoliły na pogłębienie wiedzy na temat przyczyn zniszczeń i przebiegu procesu deformacji wielkoformatowych obiektów.
   W pracy zawarto wnioski ogólne, dotyczące deformacji malowideł o nietypowym formacie i kształcie. Problem odkształcenia powierzchni obrazów na podłożu płóciennym został przedstawiony jako zagadnienie z zakresu mechaniki. Takie ujęcie pozwoliło na przybliżenie terminologii, stosowanej przez inżynierów i naukowców fizyków. W podsumowaniu sformułowano podstawowe założenia metodologii konserwacji obiektów krzywoliniowych.