WARTOŚCI I WARTOŚCIOWANIE NOWOCZESNEJ I WSPÓŁCZESNEJ WIZUALNEJ SZTUKI. ROLA PRAKTYKI REFLEKSYJNEJ – KOLEKCJA MUZEUM SZTUKI W ŁODZI 1931 – 2018

Opublikowano 5 kwietnia 2019

Values and Valuation of Modern and Contemporary Visual Art. The Role of Reflective Practice – Collection of The Museum of Art in Łódź 1931 – 2018

Doktorant: Joanna Kiliszek

Doktorat w dziedzinie : sztuka

w dyscyplinie: konserwacja i restauracja dzieł sztuki

Przewód wszczęty: 27.03.2017 r.

Przyjęcie pracy i dopuszczenie jej do obrony: 28.01.2019 r.

Obrona rozprawy: 7.03.2019 r.

 

Promotor: prof. dr hab. Iwona Szmelter

 

Recenzenci:

dr hab. Elżbieta Szmit-Naud – UMK Toruń

dr hab. mag. Patricia Engel – University of Continuing Education Krems, Austria

Recenzja dr hab. Patricia Engel

Recenzja dr hab. Elżbieta Szmit-Naud

 

   Dysertacja doktorska przedstawia wyniki badań, które miały na celu przegląd i krytyczną interpretację najnowszych metod analizy wartości dzieł sztuki w kolekcjach XX i XXI wieku w celu opracowania ram koncepcyjnych i strategii praktyk kuratorskich i konserwatorskich oraz standardów dla przyszłego tworzenia kolekcji. Przedstawiono również opis definiowania i wartości które obecnie pojawiają się w sztuce współczesnej  i są rodzajem wytycznych dla ich identyfikacji i ochrony. Należy przyjąć , że wstępne określenie wartości dzieła i jego rozpoznanie są warunkiem powstania projektu konserwatorskiego i przystąpienia do prac. W tym celu propagowana jest jasna strategia procesu decyzyjnego w praktyce konserwatorskiej.

   Głównym przedmiotem opracowania jest kolekcja Muzeum Sztuki w Łodzi z lat 1931 – 2018, której przypisano złożony system oceny ze względu na jej specyfikę. Badania nad tym systemem uwzględniają następujące etapy teoretyczne i praktyczne: badanie w świetle teorii konserwacji sztuki współczesnej (Riegl 1903, Dvořák 1924, Brandi 1963, Muños Viñas 2005, Szmelter 2012, 2016, 2018); waluację w oparciu o literaturę i tzw. „sześć kroków” nakreślonych przez Holenderską Agencję Dziedzictwa Kulturowego (RCE w publikacji “Assessing Museums Collections”, 2014). Ponadto badania archiwalne w Łodzi; badanie funkcjonowania modelu wartościowania RCE w praktyce – z naciskiem na to w jaki sposób wartości i waluacja są (lub powinny być) artykułowane w dyskursach i praktykach samej konserwacji z wykorzystaniem studiów przypadków obejmujących kolekcje  grupy„a.r.” w tym prace Kobro, Strzemińskiego, a także Beuysa, Kantora.

  Pierwsza Międzynarodowa Kolekcja Sztuki Nowoczesnej licząca 112 dzieł sztuki stworzona w latach 1929-1932 przez polskiego teoretyka sztuki i malarza Władysława Strzemińskiego wraz z żoną, rzeźbiarką Katarzyną Kobro, malarzem Henrykiem Stażewskim oraz poetami Janem Brzękowskim i Julianem Przybosiem. Działająca pod nazwą Grupa “a.r. (“artyści rewolucyjni”) zainicjowała proces wymiany dzieł sztuki z innymi współczesnymi artystami awangardowymi, takimi jak Hans Arp, Sophie Taub, Alexander Calder, Max Ernst, Ferdinand Léger i Pablo Picasso. Celem Grupy „a.r.” było stworzenie kolekcji wczesnej sztuki nowoczesnej, która jako jedna z pierwszych na świecie została udostępniona w 1931 roku publiczności. Odtąd aż do dzisiaj intensywny udział artystów w procesie tworzenia kolekcji sztuki jest uważany za wyjątkową strategię budowy Muzeum Sztuki w Łodzi. Obejmuje ona interakcję między artystami, muzeum i publicznością. Samo muzeum stało się prze lata dziełem sztuki wykorzystującym ludzką wizję.

   Kolekcja w Muzeum Sztuki w Łodzi została pogłębiona i poszerzona dzięki wieloletniemu bezpośredniemu zaangażowaniu w prezentowanie  sztuki awangardowej. Jej unikalny charakter zawdzięcza w dużej mierze priorytetowi związanemu z wartościowaniem, jakim jest prezentowanie sztuki interdyscyplinarnej, przy jednoczesnym zachowaniu synkretycznego podejścia do stylów. W ciągu ponad 87 lat swojej działalności zbiory zachowały niezależność wobec wpływu mód i presji rynku sztuki. Prezentując neoawangardowych artystów, takich jak Ian Hamilton Finlay, Alina Szapocznikow, Tadeusz Kantor, Mirosław Bałka i innych artystów, którzy byli lub są u progu swojej sławy, Muzeum stworzyło nie tylko historyczny precedens, ale i otwartą formę  dla ciągłego odkrywania nowych form i uczestnictwa w sztuce.

   Kolejne etapy procesu kolekcjonowania wspierane były w dużej mierze przez samych artystów, poprzez ich donacje (Vantongerloo, Boltanski, Buren, Weiner, Burden, Themersonowie, Beuys – “Polentransport 1981”) nawiązujące do bezinteresownego daru Grupy „a.r” oraz poprzez międzynarodowe wymiany (Downsbrough, Graham, Nonas, Rabinowitch). Dzięki bezpośredniemu i stałemu kontaktowi z artystami kolekcja nadal się zmienia i ewoluuje.

   Ta sytuacja była przyczyną badań, w jaki sposób należy wartościować współczesne dzieła, jak rozpoznawać idee i intencje ich twórców, i a także  konserwować różnorodne środki ekspresji artystycznej, nietypowe materiały i nowe technologie, by w finale dążyć do niezbędnego zachowania dzieł i ich integralności. O ile siła kolekcji, za którą autorka uważa wielokierunkowe i interdyscyplinarne podejście do ruchów artystycznych, zaowocowała tak szerokim wachlarzem prac, o tyle jednak wyraźnie pokazała problemy i trudności związane z podejmowaniem decyzji dotyczących ich zachowania zgodnie z intencją artystów, konserwacji i strategii ich prezentacji.

   Dotyczy to zwłaszcza zachowania integralnych kolekcji artystycznych jak Międzynarodowa Kolekcja Sztuki Nowoczesnej z lat 1928 – 1932,  „Polentransport” Josepha Beuysa z 1981 roku, „Konstrukcji w procesie” z 1981 roku oraz zbiorów prac artysty totalnego Tadeusza Kantora z lat 1941 – 1990. Przynoszą  te kolekcje wątek całościowego wartościowania, który mimo potrzeb był rzadko poruszany. Nim znalazły się w muzeum były zbiorowymi donacjami artystów, a więc powstały w wyniku dyskusji, wyboru wartości i wspólnego projektu wielu osób. Kolekcje te są ich autorskimi, wręcz osobistymi deklaracjami uznanych przez nich wartości w sztuce w ich czasach. Można je nazwać przekazami określonych darów i jednocześnie zestawem wartości, które te dary niosą. Każda z wymienionych kolekcji utworzonych przez artystów jest diametralnie inna, gdyż odzwierciedlają różne „epoki” artystyczne XX wieku. Ich analiza i potrzeby zachowania uświadamia przejście od konserwacji jako “produktu” do konserwacji jako “procesu” w ochronie dostosowanej do indywidualnych potrzeb dzieł.

   W analizowanych indywidualnych i skomplikowanych dziełach sztuki  wprowadzono różne zakresy ochrony konserwatorskiej dla ich uzasadnionego i szeroko rozumianego zachowania takich jak rzeźba „Podróż” Aliny Szapocznikow z1967 r., (konserwacja-restauracja) i kostium teatralny/autonomiczne dzieło sztuki „Budrygiel” Tadeusza Kantora z 1969 r. (konserwacja-restauracja-rekonstrukcja) oraz unikalna i ze względu na swoje znaczenie i wartości wielokrotnie rekonstruowana Sala Neoplastyczna (1948/1960/1966/1983/2006/2008/2010/2017-∞). Podstawa praktyk konserwatorskich i kuratorskich wyznaczana była poprzez identyfikację i refleksyjną praktykę, włącząc analizę biografii dzieła i odczytanie/zachowanie intencji artysty. Prawidłowe odczytanie dzieła w procesie konserwacji oznacza rozszerzone potrzeby wartościowania pojedynczego dzieła sztuki poprzez jego identyfikację, rozpoznanie jego potrzeb dla przetrwania, diagnozę i koncepcję, przedstawienie pomysłu na zachowanie oraz projekt konserwacji, w tym ewentualnej restauracji, różnych form rekonstrukcji, emulacji, odtworzenia i wystawiania.

   W finale kompleksowego studium procesu wartościowania przedstawiono krytyczną obserwacji działań muzealnych w świetle praktyki refleksyjnej w obszarze dziedzictwa kolekcji sztuki nowoczesnej w Muzeum Sztuki w Łodzi. Badania te mieszczą się w ciągu refleksji nad zachowaniem dziedzictwa, jako element w procesie ocalania współczesnych dzieł sztuki dla przyszłego dziedzictwa kultury.

  Zaprezentowane opracowanie ma zadanie przyczynić się do wielowymiarowej i multidyscyplinarnej analizy wartościującej nowoczesnych i współczesnych dzieł sztuki i  ochrony integralności kolekcji sztuki. Przedstawiona analiza wartościująca, optymalnie dokonywana w zespole konserwator-kurator  ma  poprzedzać przyjęcie strategii konserwatorskich w zakresie opieki, zakresu metod zachowania (konserwacja-restauracja-rekonstrukcja, odtworzenie, emulacja) oraz prezentacji istniejących dzieł i kolekcji sztuki – optymalnie owocna na przyszłość.

 

Doctoral dissertation presents the results of research aimed at reviewing and critically interpreting the latest methods of analyzing the value of works of art in 20th and 21st century collections in order to develop a conceptual framework and strategies for curatorial and conservation practices and standards for the future creation of collections. It also presents a description of the definition and values that nowadays appear in contemporary art and are a kind of guidelines for their identification and protection. It should be assumed that the initial determination of the value of a work and its recognition are a condition for the creation of a conservation project and the commencement of the work. To this end, a clear strategy for the decision-making process in conservation practice is promoted.

The main subject of the study is the collection of the Museum of Art in Łódź from 1931 – 2018, which has been assigned a complex evaluation system due to its specificity. The research on this system takes into account the following theoretical and practical stages: research in the light of the theory of contemporary art conservation (Riegl 1903, Dvořák 1924, Brandi 1963, Muños Viñas 2005, Szmelter 2012, 2016, 2018); valuation based on literature and the so-called “six steps” drawn up by the Dutch Cultural Heritage Agency (RCE in the publication “Assessing Museums Collections”, 2014). Moreover, archival research in Łódź; research on the functioning of the RCE evaluation model in practice – with emphasis on how values and valuation are (or should be) articulated in discourses and practices of conservation itself, with the use of case studies covering the “a.r.” group collections. including the works of Kobro, Strzemiński, as well as Beuys, Kantor.

The first International Collection of Modern Art, consisting of 112 works of art created in 1929-1932 by the Polish art theoretician and painter Władysław Strzemiński together with his wife, sculptor Katarzyna Kobro, painter Henryk Stażewski and poets Jan Brzękowski and Julian Przyboś. Acting under the name Grupa “a.r. (“revolutionary artists”) initiated a process of exchange of works of art with other contemporary avant-garde artists, such as Hans Arp, Sophie Taub, Alexander Calder, Max Ernst, Ferdinand Léger and Pablo Picasso. The aim of the “a.r.” Group was to create a collection of early modern art, which was one of the first in the world to be made available to the public in 1931. Since then until today, the intensive participation of artists in the process of creating the art collection has been considered a unique strategy for the construction of the Museum of Art in Łódź. This includes the interaction between artists, the museum and the public. Over the years, the museum itself has become a work of art based on human vision.

The collection at the Museum of Art in Łódź has been deepened and expanded thanks to many years of direct involvement in presenting avant-garde art. Its unique character is largely due to the priority associated with valuing, which is the presentation of interdisciplinary art, while maintaining a syncretic approach to styles. For over 87 years of their activity, the collections have retained their independence from the influence of fashions and the pressure of the art market. By presenting neo-avant-garde artists such as Ian Hamilton Finlay, Alina Szapocznikow, Tadeusz Kantor, Mirosław Bałka and other artists who were or are on the threshold of their fame, the Museum has created not only a historical precedent, but also an open form for continuous discovery of new forms and participation in art.

The subsequent stages of the collection process were largely supported by the artists themselves, through their donations (Vantongerloo, Boltanski, Buren, Weiner, Burden, Themerson, Beuys – “Polentransport 1981”) referring to the selfless gift of the Group “a.r” and through international exchanges (Downsbrough, Graham, Nonas, Rabinowitch). Thanks to direct and constant contact with the artists, the collection is still changing and evolving.

   This situation was the reason for research on how to value contemporary works, how to recognize the ideas and intentions of their creators, and how to preserve various means of artistic expression, unusual materials and new technologies, in order to strive in the final stage for the necessary preservation of works and their integrity. While the strength of the collection, which the author considers a multidirectional and interdisciplinary approach to artistic movements, has resulted in such a wide range of works, it has clearly shown the problems and difficulties associated with making decisions concerning their care in accordance with the intention of the artists, conservation and the strategy of their presentation.

  This applies especially to the preservation of integral artistic collections such as the International Collection of Modern Art from 1928-1932, Joseph Beuys’ “Polentransport” from 1981, “Construction in Process” from 1981 and the collections of total artist Tadeusz Kantor’s works from 1941-1990. They bring the theme of comprehensive valuation, which, despite its needs, was rarely touched upon. Before they found themselves in the museum, they were collective donations of artists, and thus, as a result of a discussion, a choice of value. They bring these collections a theme of holistic evaluation, which, despite its needs, was rarely touched upon. Before they found themselves in the museum, they were collective donations of artists, so they were created as a result of discussion, choice of values and a joint project of many people. These collections are their own, even personal declarations of the values recognized by them in art in their time. They can be called messages of specific gifts and, at the same time, a set of values that these gifts carry. Each of the mentioned collections created by the artists is diametrically different because they reflect different “epochs” of the 20th century art. Their analysis and the need for preservation makes us aware of the transition from conservation as a “product” to conservation as a “process” in the protection of individual works of art.

  The analyzed individual and complex works of art introduced various areas of conservation protection for their justified and broadly understood care, such as Alina Szapocznikow’s sculpture “Journey” from 1967 (conservation-restaurant) and Tadeusz Kantor’s theatrical costume/autonom work of art “Budrygiel” from 1969 (conservation-restaurant-reconstruction) and the unique and, due to its significance and values, repeatedly reconstructed Neoplastic Room (1948/1960/1966/1983/2006/2008/2010/2017-∞). The basis of conservation and curatorial practices was determined by identification and reflexive practice, including the analysis of the biography of the work and the reading/preservation of the artist’s intentions. The correct reading of a work of art in the conservation process means the extended need to value an individual work of art through its identification, identification of its survival needs, diagnosis and concept, the presentation of an idea for conservation and the design of conservation, including possible restoration, various forms of reconstruction, emulation, reconstruction and exhibition.

  In the final of a comprehensive study of the evaluation process, critical observation of museum activities in the light of reflective practice in the area of the heritage of modern art collection at the Museum of Art in Łódź was presented. This research is part of the reflection on heritage conservation as an element in the process of saving contemporary works of art for the future cultural heritage.

   The aim of this study is to contribute to a multidimensional and multidisciplinary analysis valuing modern and contemporary works of art and protecting the integrity of art collections. The presented value-added analysis, carried out optimally in the conservation curator-curator team, is to precede the adoption of conservation strategies in the field of care, the range of preservation methods (conservation-restaurant-reconstruction, restoration, emulation) and the presentation of existing works of art and collections – optimally fruitful for the future.