Koncepcja Szpitala Konserwatorskiego – zabezpieczenie i ratowanie zabytków sztuki na terenach dotkniętych klęskami żywiołowymi i konfliktami zbrojnymi. Realizacja jednego z modułów – komory próżniowej do dezynfekcji i liofilizacji

Opublikowano 9 kwietnia 2019

doktorant: Dariusz Subocz

Przewód wszczęty : 14.07.2016

Obrona : 17.04.2019

Temat rozprawy : „Koncepcja Szpitala Konserwatorskiego – zabezpieczenie i ratowanie zabytków sztuki na terenach dotkniętych klęskami żywiołowymi i konfliktami zbrojnymi. Realizacja jednego z modułów – komory próżniowej do dezynfekcji i liofilizacji”

Promotor – dr hab. Janusz Smaza

 Recenzenci:

Prof. dr hab. Mieczysław Stec – ASP Kraków

dr hab. Piotr Niemcewicz – UMK Toruń

Recenzja prof. dr hab. Mieczysław Stec

Recenzja dr hab. Piotra Niemcewicza

   Tematem dysertacji jest koncepcja „Szpitala Konserwatorskiego”– jednostki o charakterze ratunkowym, która miałaby działać na terenach dotkniętych klęskami żywiołowymi oraz konfliktami zbrojnymi. W ramach tej pracy został również przedstawiony autorski projekt komory próżniowej do dezynfekcji i liofilizacji, która stanowi jeden z modułów „Szpitala” – projekt  ten stanowi praktyczny aspekt opracowania. Ze względu na hybrydowość zagadnienia, wynikającą z wzorowania się na działaniach służb, niezbędne było jedynie zasygnalizowanie pewnych kwestii. Teorie dotyczące ochrony dóbr kultury są wielopoziomowe i ulegają dynamicznemu rozwojowi. Koncepcja „Szpitala Konserwatorskiego” jest propozycją takiego rozwoju i może stać się przyczynkiem do dyskusji w wielu środowiskach, działających w sferze ochrony (straż pożarna, wojsko, służby konserwatorskie, Błękitna Tarcza, UNESCO itp.).

   Idea „Szpitala Konserwatorskiego” może stanowić uzupełnienie idei pogotowia konserwatorskiego, realizowanego przez Międzyuczelniany Instytut Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki, działający na zasadzie współpracy Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie i Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Pogotowie Konserwatorskie powstało z inicjatywy prof. dr hab Andrzeja Kossa pod koniec lat dziewięćdziesiątych XX wieku, a jego główną ideą jest utworzenie mobilnego laboratorium dla ochrony, konserwacji i zabezpieczenia dzieł sztuki i obiektów zabytkowych w architekturze.

   Zgodnie z założeniem niniejsza praca składa się z dwóch głównych części. Na pierwszą z nich składa się historia ochrony dóbr kultury i wybrane zagadnienia prawne związane z ratowaniem dziedzictwa w czasie klęsk żywiołowych i konfliktów zbrojnych. W tej części metodyka badawcza opiera się na analizowaniu tekstów źródłowych (rozporządzeń, ustaw itd.). Druga część ma charakter praktyczny i składa się z dwóch podczęści – pierwsza z nich dotyczy koncepcji „Szpitala Konserwatorskiego” i technicznego ujęcia działań służb ratunkowych, a druga opiera się na zagadnieniach praktycznych z wykorzystaniem części stworzonego systemu na przykładzie ratowania zbiorów z Ostródy, Zwierzewa i Międzylesia oraz podczas konserwacji rzeźby Gueridona.

   Niniejsze opracowanie podzielono na sześć rozdziałów. W rozdziale pierwszym podjęta została próba usystematyzowania głównych pojęć skupiających się wokół tematyki związanej z dobrami kultury, a także opisano czym właściwie ma być „Szpital Konserwatorski”. Drugi rozdział skupia się na zagadnieniach prawnych i historii związanej z kwestiami prawnymi ochrony dóbr kultury. Umieszczono tutaj historyczny zarys dziedzictwa kulturowego z opisem najważniejszych regulacji prawnych powstałych na przestrzeni wieków, następnie opisano współczesne podejście do ochrony dóbr kultury na świecie oraz w Polsce.

   W rozdziale trzecim na szeregu przykładów omówiono sposoby ratowania zabytków w czasie kryzysu. Przywołuje on przykłady akcji ratunkowych, których celem była ochrona dóbr kultury zagrożonych przez powódź (Wrocław 1997, Praga 2002), dokumentów porzuconych na pastwę zmiennych warunków atmosferycznych (Ostróda, Kępno, Międzylesie, Zwierzewo) oraz zabytków zniszczonych wskutek trzęsienia ziemi (Amatrice). Omawia także kwestię ochrony dóbr kultury w przypadku konfliktów zbrojnych (Irak, Bośnia i Hercegowina). W rozdziale tym opisany został również system ratowania obiektów przez strażą pożarną i wojsko, uwzględniono także rolę konserwatora jako koordynatora akcji ratunkowych.

   Czwarty rozdział ujmuje aspekty techniczne dotyczące całego projektu „Szpitala Konserwatorskiego”, skupiając się na zasadzie jego działania i omówieniu wszystkich elementów wchodzących w jego skład. Ponadto skupia się na zasadach prawnych funkcjonowania systemu. Przedstawiono tutaj także zarys historyczny komory do dezynfekcji i liofilizacji z uwzględnieniem jej obecności na terenie Polski. Dodatkowo uwzględniono techniczne aspekty budowy komory liofilizacyjno-dezynfekcyjnej, stanowiącej część projektu „Szpitala Konserwatorskiego”. W rozdziale tym umieszczono także przykładową wizualizację tego typu urządzenia w połączeniu ze „Szpitalem Konserwatorskim”.

   Piąty rozdział skupia się na przykładach zastosowania komory do dezynfekcji i liofilizacji w praktyce, z omówieniem przypadku dezynfekcji archiwaliów z Ostródy, Zwierzewa i Międzylesia, a także rzeźby Gueridona (jako przykładu zastosowania komory do obiektów innych niż dokumenty).

Praca zakończona została wnioskami dotyczącymi projektu i określeniem dalszych perspektyw badawczych.

 

Concept of a ‘conservation hospital’ – protection and rescue of art monuments in areas affected by natural disasters and war

   Many years of experience together with current participation in scientific life made me interested in the protection of works of art and monuments directly in the areas affected by natural disasters or warfare.

   During my work as an art conservator, I took part in many rescue and safety actions: during the flood in Wrocław in 1997, in 2002 in Prague and in Gdańsk. Currently, I cooperate with branches of State Archives in northern Poland.

   During the rescue work carried out by me, a significant impediment was the lack of adequate technical facilities for the activities carried out. It also resulted from the failure to prepare local institutions on such a scale of destruction. An attempt to find ready solutions in Polish and foreign literature did not bring the expected results. There are no mobile lab systems that support conservation activities. This subject has been treated so far only marginally, and the one-off actions taken and most often concerning specific objects.

   After the flood in 1997 the State Fire Service decided to modernise its units, which were equipped with container technical support systems. These solutions have inspired me to develop my own project called ‘conservation hospital’. Its concept complements the existing container firefighting system with modules designed for rescue and restoration processes. In my study, I will take this issue in a holistic way from the theoretical side – a technological project has been made that includes, among others, containers: laboratory, conservation, photo-documentation, storage with a system of pneumatic tents and disinfection. The latter element – a mobile vacuum chamber for disinfection and lyophilization, was comprehensively implemented from the practical side. Her mobility was checked during the rescue operation of archives from the private archive from Ostróda, taken over by the State Archives in Gdansk. Furthermore, the mobile vacuum chamber was used for disinfection of the sculpture made in papier-mâché technique. The digitization process of the sculpture was carried out and also three-dimensional objects were made using 3D printing process.